واتَ(باد) هم با مهردوستان همسوست

در نوشتهء پیشین، که در آن، بند بیستم از کردهء پنجم مهریشت مورد واکاوی بیشتری قرار گرفت، چنین دریافتیم که به یاری مهرایزد نتیجهء رفتار و کردار زشت یک پیمان شکن و دشمن مهر، همواره به خود او باز خواهد گشت. یکی از ساختارهای رفتاری زشت و ستیزنده با راستی که در وجود مهرشکنان و دروغکاران آشکار بوده و نمودی بسیار نکوهش شده، چه در مهریشت چه در گاتها و دیگر نوشته های دینی-اخلاقی ما زرتشتیان دارد،

 گسترش مانترای زشت یا تحریف کلام مقدس از سوی دروغکاران است و همگان از نزدیکی به آن و گوش فرادادن به این سخنان ناراست پرهیز داده شده اند تا مبادا که اثر بد آن کارگر شده و به مانند نیزه ای تیز و ویرانگر بر اندیشه و روان آدمی، آسیب های جبران ناپذیری وارد سازد. چرا که بنا به سرودهء گاتها، این گفتار دروغکار است که خانه و ده و شهر و کشور را به تباهی می کشاند.      

کرده پنجم- بند 21

«اگر هم نیزه خوب پرتاب شود اگر هم آن به بدن رسد اما زیانی به آن (بدن) نرساند از اثر کثرت کلام زشت که کار دشمن مهر است باد نیزه ای که از طرف دشمن مهر پرتاب شود، برگرداند. از اثر کثرت کلام زشت که کار دشمن مهر است. برای فروغ و فرّش ...»

همانطور که در بند بیستم اشاره شد، گفتار و سخن دشمن مهر، در مهریشت به نیزه ای مانند شده است که با هدف نابودی و آسیب از سوی مهرشکن به سوی دوستداران مهر پرتاب می شود. اما این نیروی مهرایزد است که چنین خطری را بی اثر ساخته و آن نیزه را به سوی پرتابگر باز می گرداند.

در ادامه در این بند آمده است که چنانچه آن گفتار به مانند نیزه، چنان خوب و با نکته سنجی و دقت هم پرتاب گردد و حتی اگر به پیکرهءروان و اندیشهء مهردوستان نیز برسد، باز هم این قدرت مهر ایزد است که آن را بی اثر می سازد و نمی گذارد تا زیان و آسیبی به آن وارد آید.

بنابراین در اینجا می توان "نیزه" را نوعی آرایهء مجاز دانست با علاقهء آلیه(ابزار) که منظور از آن همان کلام و گفتار زشتی است که با هدف تباهی از سوی دشمنان مهر گسترش می یابد.

نیزه: مجاز با علاقهء آلیه است و منظور کلام زشتی است که از سوی فرد ضد مهر گسترش می یابد.

همچنین "بدن" هم در اینجا می تواند مجاز باشد که در معنای "روان و اندیشهء انسان" بکار رفته است.   

بدن: مجاز با علاقهء جزء از کل است و منظور از بدن در اینجا، اندیشهء آدمی است.

به مانند بند پیشین در این قطعه هم دو بار به تاکید بیا شده است که کار دشمن مهر پراگندن و گسترش دادن گفتار زشت یا سخنی راست(مانترا) که تغییر و تحریف داده شده می باشد و به نظر می آید که گوینده، از پافشاری فراوان بر این نکته و تکرار پی در پی آن، هدفی را دنبال می کند و آن آگاه ساختن مردمان از نیرنگ و شگردی است که دروغکار و پیرو دروج برای نابودی راستی و راستان بکار می بندد، تا همگی با دانستن این رمز، از شنیدن گفتار دروغکاران و دشمنان راستی پرهیز کنند.

اما در ادامه و در بخش پایانی این بند سراینده بیان می کند که این "باد" است که نیزهء پرتاب شده از سوی مهرشکن را به سوی خود او برمی گرداند. واژه ای که در اینجا به "باد" برگردانده شده است، واژهء اوستایی "واتَ"(vaata)است.

"واتَ" در اوستا همان ایزد "باد" است که بیشتر با صفت "وِرِتراجَنُ" یا پیروزمند همراه می شود؛ چنانچه در کردهءدوم بند نهم مهریشت که پیش از این معرفی شد، به همراه ایزد "داموییش اوپَمَنَ" که کارکرد آن نامشخص بوده اما ایزدی دلیر و قوی خوانده می شود، از یاران مهرایزد معرفی می شوند که در یاری رساندن به مهردوستان دست اندرکارند.

در بخش های دیگر اوستا از ایزدی نام برده می شود که از جنس "واتَ" است اما کارکردی کمی متفاوت دارد. ایزدی به نام "وَیو"(vayu)که ما به نام ایزد"هوا" می شناسیم.نماینده و نگهبانِ مینوی یکی از چهار آخشیج مادی و سپندینه هستی، که آدمی خویشکاری دارد تا در پاک نگه داشتن و نیالودنشان همواره بکوشد. از ایزد" وَیو" در یشت پانزدهم یعنی رام یشت بسیار سخن رفته است و برخلاف نام یشت که به "رام" منسوب است، این یشت با نام و بخشنودی "اندر وای"؛ که دیده بان دیگر آفرینش هاست،آغاز می شود و سراینده، در سراسر "رام یشت" به ستایش ایزد "وَیو" در کنار «آب و بَغ و آشتی پیروزمند و سود» همت گماشته است.

اما از این اشاره ها که بگذریم، باید گفت که واژهء باد یا "واتَ" در بند بیست و یکم مهریشت ما را با کمی ابهام روبرو می کند. از یک سو در این بند "واتَ" بدون هیچ صفتی بکار رفته است و اینچنین خواننده را به تردید می اندازد که آیا منظور از "واتَ" در اینجا ایزد است یا خود باد(جابجایی هوا). چرا که در ادامه سراینده می گوید که این باد است که نیزهء مهرشکن را به سوی او برمی گرداند. در حالت معمول نیز، همسو و هم جهت بودن باد با سوی و جهت پرتاب یک پرتاب کننده، امر بسیار مهمی   است؛ بطوریکه همسو و همراستای وزش باد بودن یکی از ابزارهای پیشی جویی و پیروزی است.

پس باید گفت که "واتَ" در همه حال پشتوانهء مهردوستان و یکی از مبارزه کنندگان با مهرشکنان، در کنار مهرایزدِ نامدار است.

اما اینکه آیا "واتَ" در اینجا در معنای «فرشتهء باد» بکار رفته یا معنی اصلی باد یا جریان هوای تند مورد نظر بوده است، جای گفتگو و گمانه زنی است بنابراین می توان این واژهء "واتَ" را در این بند نوعی آرایهء ادبی؛ به نام ایهام دانست.زیرا به نظر می رسد در نگاه نخست، منظور از "واتَ"، ایزد« وایو»(باد) باشد اما با دقت در جمله می توان دریافت که در اینجا به گمان زیاد منظور از باد، ایزد «وایو» نیست بلکه معنای باد و نسیم در اینجا درست تر است.

باد برگرداند: باید توجه داشت که این جمله می تواند  خود معنای جداگانه داشته باشد و کنایه باشد از «دیدن نتیجهء کار» است یا« کنش و واکنش».این جمله ما را به یاد کنایاتی می اندازد با همین معنا که در ادبیات ایران رایج است مانند:

از هر دست که دادی        از همان دست گرفتی 
یا
هرچه کنی به خود کنی      گر همه نیک و بد کنی

در پایان باید چنین نتیجه گرفت که هدف سراینده از سرودن این دو بند، در پی هم، این است که به پیمان شکنان و دروغ گستران بفهماند که سرانجام پلیدی و ناراستی در رفتارشان به یاری نیروهای مینوی مانند مهرایزد و "واتَ" و هزاران مینوهای همکار اهورامزدا، تنها به خودشان برخواهد گشت و اثر زشت رفتار و گفتار و کردار زشتشان بر اندیشه و روان راستان و دوست داران مهر و راستی همواره بی نتیجه و سرانجام خواهد بود.

در این زمینه بخوانید:
آشنایی با یشتها- بخش نخست
آشنایی با یشتها- بخش دوم
آشنایی با یشتها- بخش سوم
آشنایی با یشتها- بخش پنجم
آشنایی با یشتها- بخش چهارم
آشنایی با یشتها، بخش ششم
مهر یشت
ابزارهای آیینی بکار رفته در مراسم بزرگداشت ایزدمهر
ایزد مهر نافریفتنی است
راه های ستایش ایزد مهر
ابزارهای قدرت و چیرگی ایزد مهر
نقش ايزد مهر در مبارزهء ديرينه
مهر و خورشيد دو يار ديرينه و جاودانه
سیمای منزلگاهان آریایی در آیینهءجغرافیای کهن
به این کشورِ خونیرثِ درخشان، ایزدمهر نگران است
مهر ایزد نامور، بخشندهء پیروزی و شهریاری و فَر
تقسیم بندی و جغرافیای درون کشوری در اوستا و گاتها
هیچ مقامی یارای دروغگویی به ایزد مهر را ندارد
مهرشکنان را سرانجام شومی در پیش است(قسمت یکم)