از میان دولت­هایی که نخست در سرزمین آینده ماد در آن عهد تشکیل شدند در ابتدا، نقش رهبری را دولت­های کوچک ناحیه «زاموآZamua»  که مسکن لولوبیان و کوتیان بود بازی می­کردند. بعدها دولت ماننا(مننا) در آن میان مقام اول را کسب کرد. مرکز دولت مزبور در جلگه جنوبی دریاچه ارومیه در آذربایجان کنونی ایران بوده است. دولت ماننا از قرن هشتم قبل از میلاد بارها با آشور و اورارتو به مبارزه برخاست و در واقع مغلوب هیچ یک از دو دولت مزبور نگشت. به هر روی دولت مزبور به مراتب کمتر از دیگر دولت­های بزرگ آن زمان -یعنی اورارتو و عیلام و فریجه - شهرت داشت. علت این گمنامی بیشتر بدان سبب است که هنوز کتیبه و یا سنگ­نبشته­هایی از شاهان ماننا مکشوف نگشته و در هیچ یک از شهرهای ماننا حفریاتی به عمل نیامده است و ناگزیریم تمام اطلاعات مربوط به این دولت را از سالنامه آشوری و اورارتویی کسب کنیم. ماننا سازمان دولتی جالب توجهی داشته و در تاریخ شرق در هزاره اول قبلا از میلاد نسبتاً نقش مهمی را بازی کرده است. کشور ماننا بعدها از لحاظ فرهنگ و تمدن و اقتصاد هسته پادشاهی ماد را در قرن ششم قبل از میلاد تشکیل داد.

ولی در آغاز هزاره اول قبل از میلاد ماننا که در آن زمان یکی از کوچکترین تشکیلات دولتی لولوبی و کوتی بوده، جدا از اتحادیه قبایلی - که هم در قرن نهم قبل از میلاد در نواحی جنوبی­تر و جنوب­غربی پدید آمده بود و اتحادیه قبایل ماد نامیده می­شد- وجود داشت.

در این که کدام یک از قبایل جزو اتحادیه مزبور بوده­اند، از منابع آشوری اطلاعی به دست نمی­توان آورد. این منابع فقط از مادها چون واحدی کامل یاد می­کنند و حال آن که خاک آنها به نواحی کوچک و مستقلی تقسیم می­شده. نحوه یادآوری از مادها و این که همواره صفت «نیرومند» را در مورد ایشان به کار می­برندد نشان می­دهد که اتحادیه قبایل ماد مجموعاً عاملی را تشکیل می­داده که آشوریان ناگزیر از آن حساب می­بردند. بنابراین ناگزیریم که وجود اتحادیه قبایل ماد را امری مسلم بشماریم. «نیرومندی» ایشان هم در وجود همین اتحادیه قبایل بود زیرا از لحاظ اقتصادی چندان مقتدر نبودند.

همه قبایل ماد جزو اتحادیه مزبور نبودند و به همین سبب آشوریان برخی از ایشان را با نام ماد (مادای) نمی­خواندند. پهنه خاکی که مشمول این اصطلاح می­گردیده نوسانات مهم می­کرده است و ظاهراً این خود مطابق با تغییراتی بود که در ترکیب واقعی اتحادیه قبایل صورت می­گرفته است.

بنا به نظر هرودوت مادها به شش قبیله تقسیم می­شدند: پارتاکنیان، بوسیان، استروخاتیان، اریزانتیان، بودیان و مغ­ها.

در اطراف همسایگان غربی مادی­ها- در میان آنان که هنوز جزو اتحادیه نشده بودند- اختلاف و سیاست سودجویانه و کوته نظرانه برخی از شاهکان حکمفرما بود و حال آن که توده مردم در لزوم کوشش برای دفع دشمن متحد بودند. برعکس، خود مادی­ها، ظاهراً، تحت رهبری واحد پیشوای اتحادیه قبایل قرار داشتند. این شخص «هاناسیروکا» نام داشت و مقر وی دژ «ساگ بیتو» بود. در زمان حمله آشور وی خواست در کوه­های پربرف البرز پنهان شود ولی «شامشی-آداد» مادی­ها مجبور به پیکار کرد. به روایت لوح آشوری، متجاوزان تلفات فراوان به مادی­ها وارد آوردند (2300 کشته) و 1200 نقطه مسکونی و از آن جمله دژ «ساگ بیتو» را ویرن ساختند و 140 سوار به اسیری گرفتند. ولی پایداری مادی­ها در هم شکسته نشد و «مون سو آرتا» فرمانروای آرازیاش (ناحیه­ای که نزدیک همدان قرار داشت) هنگامی که آشوریان در بازگشت از کوه­های میان قزوین و همدان عبور می­کردند راه بر ایشان سد کرد. ولی به این دسته از مادی­ها ضربه سختی وارد آمد (به موجب نبشته لوح 1070 تن کشته دادند). عده زیادی را آشوریان به بردگی بردند و تعدادی دام به رسم هدیه اخذ کردند.

قبایل ماد هرگز دچار چنین شکستی نشده بودند. این نتیجه نفاق و پراکندگی و جنگ­های داخلی بود. یأس و سرگشتگی، ظاهراً، مدتی میان حکمفرمایان - از ارومیه گرفته تا بیابان نمک - حکمفرما بود. 27 یا 28 تن از فرمانروایان نواحی مختلف ماد و پارسوآ، پیش از آن که پادشاه آشور از گردنه کولار به سرزمین خویش بازگردد، هدایای فراوان به او دادند.   

بار دیگر در دوران حکومت «سمیرامید» آشور به سرزمین ماد لشکرکشی کرد و سرزمین ماد را تصرف کرد.

 در روایات مادی این نکته به وضوح تمام محفوظ مانده است که پس از تعرضات آشور دوران استقلال آغاز شد که به تقدیر بر تأسیس دولت ماد مقدم بود. این روایات را هرودوت این گونه نقل می­کند: «آشوریان در طی پانصد و پنجاه سال در آسیای علیا حکمرانی کردند. و نخست مادها از اطاعت ایشان سرپیچیدند و به خاطر آزادی خویش با آشوریان جنگیدند و ظاهراً مردانگی­ها کردند و خود را قید اسارت آزاد نمودند. پس از آن دیگر اقوام نیز به مادی­ها تأسی کردند... میان مادها مرد خردمندی وجود داشت به نام «دیوک» پسر «فرائورت». این دیوک عاشق حکومت انفرادی بود و به شرح زیر عمل می­کرد: مادی­ها در دهکده­ها می­زیستند. او که پیشتر هم در ده خویش محترم بود. مادی­های ساکن دهکده چون رفتار او را دیدند به داوریش برگزیدند... و چون دزدی و بی­قانونی در دهکده­ها زیاد شده بود، مادی­ها در یک جا گرد آمدند و سخن­ها ایراد کردند و از ماجرا سخن گفتند تا یکدیگر را راضی کنند که از قدرت سلطنتی اطاعت کنند».

آغاز سلطنت دیوک را می­توان به تقریب سال 767 قبل از میلاد شمرد. در مطلب بعد به آغاز پادشاهی مستقل ماد خواهیم پرداخت.

در این زمینه بخوانید:
مردم بدوی سرزمین ماد
عیلام
نخستین مهاجران- قسمت سوم
نخستین مهاجران- قسمت دوم
نخستین مهاجران- قسمت اول
نشانه های ورود آریاییان در ایران
سرزمین ایرانویچ کجاست؟
سرزمین ایران پیش از ورود آریاییان