در این که انسان در چه زمان سرزمین ماد را مسکون ساخت و نخستین بار بدانجا گام نهاد اطلاعات در دست نیست ولی تا این اندازه دانسته است که در عصر قدیم حجر (یا پالوئیت) آدمیزادگان در آن خطه زندگی می­کردند.

تا کنون آثار قابل اعتمادی از عصر نئولیت (عصر جدید حجر) در خاک ماد دیده نشده است.

درباره جامعه ماد در عصر حجر و مس می­توان از روی نتایج حفاری­های تپه حصار نزدیک دامغان و تپه گیان نزدیک دماوند و تپه سیلک نزدیک کاشان و گوی تپه نزدیک رضاییه کرانه غربی دریاچه ارومیه داوری کرد. جمله این نقاط در نواحی مرزی ماد قرار گرفته­اند. در نواحی شمالی و مرکزی ماد تا کنون حفاری­های منظم به عمل نیامده است.

قدیمی­ترین قشرهای تپه­های مزبور (از لحاظ باستانشناسی) را می­توان به دوره پایان هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم قبل از میلاد مربوط دانست. در آن عصر سرزمین ماد به آن چه اصطلاحاً خطه تمدن سفالینه ملون نامیده می­شود و از سوریه و فلسطین تا آسیای میانه و چین ممتد بوده تعلق داشته است. علائم نخستین تقسیم مهم و اجتماعی کار، تقسیم کار میان شبان­پیشه و زراعت­پیشه پدید آمده بوده. در دامنه کوه­ها از جوی­ها برای آبیاری استفاده می­شده. و برای نخستین بار غلات اهلی شده- محتملاً جو و گندم وحشی و گندم- کشت می­شده. فراوانی تصاویر دامهای بزرگ و شاخدار و گوسفندان که بر ظروف آن دوران دیده می­شود از اهمیت خاص دامداری حکایت می­کند. در نواحی زراعی نقاط مسکون دائمی ایجاد گشت. برخی مصنوعات مسین پدید آمد. مجموع این پیشرفت­ها اجازه داد که پیشه نساجی و کوزه­گری ترقی بسیار کند. به تدریج شرایطی برای انتقال به دومین دوره مهم تقسیم اجتماعی کار - یعنی تقسیم به پیشه و زراعت - فراهم آمد. تزیینات پیچ در پیچ هندسی ظروف از خصوصیات این دوره به شمار می­رود که در طی آن مصنوعات کوزه­گران و نساجان زمینه اصلی هنرنمایی و آفرینش هنری بوده است.

قدیمی­ترین ساکنان ماد و فلات ایران، از لحاظ مردم­شناسی سیه­چرده و درازکله و از خمیره شبه اروپایی کرانه دریای مدیترانه بودند که اکنون نیز در خراسان و آذربایجان زندگی می­کنند و بسیار دیده می­شوند.

 از آثاری که به زبان شومری و اکدی و هوریانی در دست است چنین مستفاد می­گردد که در هزاره سوم قبل از میلاد در کوهپایه­های غربی زاگروس و آنجایی که بعدها ماد غربی را تشکیل می­داد قبایل هوریان و لولوئیان و کوتیان و ظاهراً قبایل دیگری که با عیلامیان قرابت داشتند زندگی می­کردند و در هزاره دوم قبل از میلاد کاسیان.
 
ترکیب قومی مردم ماد در حدود هزار سال قبل از میلاد:

ترکیب قومی یا اصل و تبار مردم ماد- و لااقل بخش غربی آن سرزمین در آن زمان- به قدر کفایت برای ما روشن است. با اینکه ممکن است بعضی از اصطلاحات و نام­های قومی و دستخوش دگرگونی شده باشد ولی دلیلی برای نقل و انتقال­های مهم توده­های یک قوم و تبار از نقطه­ای به نقطه دیگر در دست نیست و بدین سبب می­توان گفت که ترکیب قومی مردم آن سرزمین بر روی هم از هزاره سوم تا آغاز هزاره اول بدون تغییر بوده است. مردم سراسر این ناحیه از دریاچه ارومیه گرفته تا بخش بالای دیاله از قوم کوتی و لولوبئی بودند و لولوبیان در نقاط غربی­تر و کوتیان در نواحی شرقی­تر مسکن داشتند. گمان می­رود که سومین عنصر قومی­ای که به تقریب در همان ناحیه مسکن داشته مهرانیان بوده­اند. ناحیه جنوب­غربی - بخش­های بالای دیاله و کرخه- را عناصر قومی کاسی اشغال کرده بودند. محتملاً ساکنان حاشیه کرانه دریا - که بعدها مؤلفان عهد عتیق آنها را کاسپیان خواندند- به گروه کاسی و عیلامی منتسب بودند.

سرانجام ممکن است در  بعضی نواحی مجاور دریاچه ارومیه (به خصوص در مغرب و شمال آن ) و همچنین در برخی دره­های غربی زاگروس عناصر قومی هوریانی زندگی می­کردند.

مدارک مربوط به میزان رشد نیروهای تولیدی قبایل مذکور اندک است. با وجود این با اطمینان می­توان گفت که دامداری در میان ایشان بسیار ترقی کرده و زراعت رونق داشته است و از فلزکاری با مفرغ به خوبی اطلاع داشتند ولی آهن فقط در هزاره اول اندک اندک در آن ناحیه نفوذ کرد.

درباره سازمان اجتماعی قبایل مزبور می­توان فرض­هایی کم و بیش محتمل به عمل آورد و اینان مسلماً از لحاظ رشد اقتصادی یکسان نبودند.

منابع آشوری آن زمان از واحدهای جزء و خرد سیاسی و جغرافیایی یاد می­کنند ولی نامی از اینکه مردمان مردمان فلان و یا بهمان محل به کدام قبیله بزرگ منسوب بوده­اند به میان نمی­آورند. با این حال جالب توجه است که منابع آشوری -مثلاً- فقط از مادای یا اتحادیه ماد صحبت می­دارند و از قبایل ماد جدا جدا سخنی نمی­گویند، و اسامی قبایل مزبور را ما فقط در آثار هرودوت می­یابیم. اما از اتحادیه قبایل ماد در نیمه دوم قرن نهم قبل از میلاد در منابع یاد شده است و در آن هنگام محل آن را در مشرق ماد آینده و تا حدی در بخش مرکزی آن قلمداد کرده­اند.

اگر بگوییم که در پایان هزاره دوم و آغاز هزاره اول قبل از میلاد در ماد غربی جامعه در آستانه روابط طبقاتی _ تجزیه پیشه­ها از زراعت که مقدمه پیدایش جامعه طبقاتی است- قرار داشته، چندان اشتباه نکرده­ایم. روابط مزبور در متکامل­ترین نواحی آن سرزمین برقرار شده یا در شرف استقرار بود. در نواحی کوهستانی و دیگر نقاط عقب مانده فقط اثری از روابط یاد شده پدید آمده بود و یا به طور کلی هنوز سازمان جماعت بدوی در آن جا حکمفرما بود. اما راجع به ماد شرقی تا پایان قرن نهم قبل از میلاد تقریباً هیچ مدرک و اطلاعی راجع به آن در دست نداریم. ولی از روی مقایسه با زمان بعد می­توان حدس زد که ناحیه مزبور نسبت به بخش غربی بسیار عقب مانده و روابط اجتماعی و دوران جماعت بدوی کاملاً در آن حکمفرمایی می­کرده.

با این حال در بعضی نقاط ناحیه شرقی نیز زراعت توسعه می­یافت و آن هم نه به یاری کلوخ کوب بدوی، بلکه حتی در هزاره سوم قبل از میلاد هم از وسیله­ای شبه گاوآهن که به وسیله دام کشیده می­شد استفاده می­گشت. اکتشافات باستانشناسی از تکمیل اسلحه دفاعی و تهاجمی و توسعه مبادله میان قبایل حکایت می­کند. در گورستان­ها، گورهای عظیم پیشوایان میان گورهای کوچک افراد عادی به چشم می­خورد و این خود دلیل آغاز پیدایش اختلاف در میزان مال و منال است. (دیاکونوف، 1386، تلخیص 95-133)

در مطلب آینده به دوره تکوین سازمان بنده­داری در سرزمین ماد خواهیم پرداخت.

یاری­ نامه­ ها:
دیاکونوف، ایگورمیخائیلوویچ، 1386، تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی

در این زمینه بخوانید:
عیلام
نخستین مهاجران- قسمت سوم
نخستین مهاجران- قسمت دوم
نخستین مهاجران- قسمت اول
نشانه های ورود آریاییان در ایران
سرزمین ایرانویچ کجاست؟
سرزمین ایران پیش از ورود آریاییان