ولی نقشی که این تازه واردان در نجد ایران ایفا کردند نسبتاً محدود است. به دلایل و نشانه های مهاجرت این اقوام در گذشته پرداخته شد. در طی مهاجرت آنها ظاهراً به دو دسته تقسیم شدند: یک دسته-که آنها را شعبه غربی می­نامیم- بحراسود (دریای سیاه) را دور زدند، و پس از عبور از بالکان و بسفر، در داخل آسیای صغیر نفوذ کردند. این دسته با اقامت در میان ملل آسیانی- که به نظر می­رسد سکنه اصلی ناحیه مذکور بودند- به زودی عنصر غالب و مسلط را تشکیل دادند، و اتحادیه ختیان (هیتیانHittites) را به وجود آوردند. بعدها شاهنشاهی آنان یکی از فعالترین اعضای اتحایه دول غربی آن زمان گردید. ختیان فتوحات خود را در آسیای صغیر ادامه دادند، و تا بابل هم به تاخت و تاز پرداختند و آن شهر را تصرف و غارت کردند. در هر حال فتحی بی­فایده بود، چه آنان نتوانستند فتوحات خود را تعقیب کنند، و بلافاصله عقب نشستند. اما قوم مذکور پس از ضعف موقت، در نیمه دوم هزاره مورد بحث، مجدداً قدرت بسیار به دست آوردند و در نتیجه عده­ای از دول همجوار را از بین بردند، از جمله آنها پادشاهی هوریان و حکام میتانی است. بر اثر این اقدامات در مقابل مصر- که در آن زمان در اوج توسعه خود در حدود سوریه و فلسطین بود- قرار گرفتند.

شعبه شرقی که به نام هند و ایرانی معروف است- در سمت مشرق دریای خزر حرکت کردند. یک دسته- که ظاهراً بیشتر از افراد جنگجو مرکب بود از قفقاز عبور نمود و تا انحنای عظیم شط فرات پیش راند. آنان با هوریان بومی که قومی از اصل آسانی بودند ممزوج شده پادشاهی میتانی را تشکیل دادند. (گیرشمن، 1383، ص 49-50)

نخستین اشارات تاریخی به وجود اقوام هوری در مدارک بین­النهرینی به اواخر هزاره سوم پیش از مسیح، باز می­گردد. بنا به این مدارک که شامل نام­های اشخاص و محل­های هوری است، هوریان در شرق دجله، در کوهپایه­های زاگرس می­زیستند. در اواخر هزاره دوم پیش از مسیح، هوریان به سوی غرب روی آوردند. ورود اقوام هند و ایرانی به نجد ایران از سوی شمال، باعث پدید آمدن امواج تازاه­ای از مهاجران هوری، در حدود 1700 پیش از مسیح، به غرب شد. بنا به مدارک موجود، هوریان حکومت آشور را در این دوره برانداختند و تمام منطقه را از زاگرس تا سوریه فرو گرفتند. مرکز تجاری و اداری پر رونق نوزی (Nuzi ، بعضی آن را Nuzu املا کرده­اند)، در جنوب غربی کرکوک فعلی در قرن­های پانزدهم و شانزدهم پیش از مسیح گواه این گسترش است. حتی گمان می­رود که ایشان در آن عصر در همه سرزمین آناتولی شرقی(ارمنستان بعدی) ساکن بودند. در قرن پانزدهم پیش از مسیح سرزمین وسیع هوری به صورت دولتی متحد و یگانه در زیر سلطه طبقه ارتشتاران هند و ایرانی به نام میتانی قرار گرفت. هوریان محتملاً از اقوام قفقازی بودند و با گرجیان زمان ما و اورارتوئیان عهد باستان می­بایست خویشاوند بوده باشند. (بهار، 1384، ص 442)

سلطنت قوم میتانی از 1500 تا 1300 پیش از میلاد به درازا کشید.  از نظر فرهنگی، میتانی بیشتر با آریائیان هند که بعدها در دره سند جای گرفتند، مربوطند، اما نام بعضی از شاهان ایشان با نام­های ایرانی باستان شبیه است. اشراف حاکم میتانی به نام مرینو (Maryannu) خوانده می­شدند. سرزمین متصرفی ایشان- در اوج قدرت - در شمال بین­النهرین، از کرکوک (ارپخهArapkha) و کوه­های زاگرس در شرق، تا مدیترانه در غرب گسترده بود و از بخشی از سرزمین آشور نیز می­گذشت. مرکز آن دولت در نواحی اطراف رود خابور، از شعبات فرات، به نام وسوکنی(Wassukani) بود. مهمترین شاه میتانی شئوش­شتر (Shaushshatar) بود که در حدود 1480 پیش از میلاد سلطنت می­کرد و بر کشور آشور فائق آمد. واپسین شاه مستقل ایشان، توشرته(Tushrata)، در حدود 1360 پیش از مسیح بود. (همان، ص 453)

بهترین دوران این پادشاهی حدود سال 1450 پیش از میلاد بود: مصر متحد او گردید، و مقتدرترین فراعنه با دختران پادشاه میتانی ازدواج کردند. اما اغتشاشات و رقابت­های اعضای خاندان سلطنتی باعث تضعیف کشور گردید، چنانچه دیگر نتوانست در برابر قدرت متزاید دولت ختی (هیتی) استقلال خود را حفظ کند و سلسله سیاسی میتانی از بین رفت، ولی هنوز آثاری از تمدن و مخصوصاً هنر نیرومند آن باقی مانده بود. (گیرشمن، 1383، ص 50) سرانجام، آشوریان به دست شلمانصر (Shalmanesar) ، که از 1245 تا 1225 پیش از مسیح بر آشور فرمان می­راند، کشور میتانی را از میانه برداشت. (بهار، 1384، ص 453)

یاری­نامه ­ها:
بهار، مهرداد، 1384، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگاه
گیرشمن،رومن، 1383، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی

در این زمینه بخوانید:
نشانه های ورود آریاییان در ایران
سرزمین ایرانویچ کجاست؟
سرزمین ایران پیش از ورود آریاییان