امید است نوشته‏های پیشین مورد پسند خوانندگان گرامی قرار گرفته باشد. در آخرین بخش از این مجموعه، چگونگی گردآوری اطلاعات از حافظان میراث شفاهی بر پایۀ رهنمودهای زنده‏یاد انجوی شیرازی (یادنامۀ سید ابوالقاسم انجوی شیرازی، 1381: 435 -438) و تجربیات اینجانب آورده می‏شود.

این موارد عبارت‏اند از:     

    1) علاقه و پشتکار: نخستین و مهم‏ترین عامل موفقیت در هر کاری و از جمله در این‏گونه پژوهش‏ها است.

    2) صبر و حوصله: از آنجایی که پژوهشگر، مطالعه‏ای میدانی انجام می‏دهد، بنابراین علاوه بر تلاش خودش، همکاری دیگران نیز ضروری است. پس نباید از مشکلات، بی‏مهری‏ها یا عدم همکاری‏ها ناامید شود.

    3) آگاهی لازم از موضوع پیش از آغاز بررسی‏ها: پژوهشگر باید پیش از شروع کار دربارۀ موضوع مورد بررسی اطلاعات لازم را داشته باشد، تا نه کار تکراری انجام دهد و نه به خاطر عدم آگاهی در بررسی‏ و انتخاب‏ها به خطا رود.

    4) ضبط و نگارش همه چیز: هیچگاه نباید به حافظه و ذهن خود هر چقدر هم قوی باشد اطمینان کرد. بنابراین لازم است که گفته‏های شخص مصاحبه شونده، ضبط و سپس در چندجای دیگر مانند رایانۀ شخصی ذخیره گردد و همچنین نسخۀ مکتوبی از آن نیز تهیه گردد تا خطر نابودی به حداقل رسد.

    5) تغییر ندادن مطالب: پژوهنده باید بداند که در زمینۀ گردآوری فرهنگ عامه، تنها نقش او مکتوب کردن چیزهایی است که تاکنون به کلام در می‏آمدند و به هیچ وجه نباید جمله‏بندی‏ها را عوض کرده یا واژگان مورد علاقۀ خود را جای کلمات راوی بگذارد. همچنین در مورد شعر، اگر دید که وزنش درست یا به بیان دیگر عروضی نیست، نباید آن را تغییر دهد، زیرا بسیاری از این اشعار و دوبیتی‏ها ریشه در وزن و آهنگ شعر ایران پیش از اسلام دارند.

    6) تحریف نکردن مطالب: مطالبی ممکن است از نظر گردآورنده کهنه و خرافی‏ به نظر رسند و تلاش در جهت حذف، تغییر یا افزودن اضافاتی به آن‏ها کند، اما باز باید یادآوری کرد که تنها نقش وی، ثبت بخشی از میراث شفاهی است و اگر احساس می‏کند که نمی‏تواند در انتقال آن‏ها چه درست و چه نادرست از دیدگاهش صادق باشد، بهتر است به این کار روی نیاورد. بسیاری از این مطالب ممکن است ریشه در باورهای کهن هزاره‏های پیش داشته باشند یا حداقل باورهای مردمان زمانۀ خود را نشان دهند.

    7) انتخاب درست مصاحبه شوندگان: پیروزی یا شکست در این‏گونه پژوهش‏ها بستگی مستقیمی به افرادی دارد که برای مصاحبه انتخاب می‏شوند. در این رابطه بهتر است افراد سنتی یا کسانی که میراث شفاهی را به خوبی به یاد دارند انتخاب شوند. بهتر است در درجۀ نخست از میان آشنایان یا خویشاوندان خود، افراد را انتخاب کنید و اگر میسر نبود، در آغاز اطمینان ایشان را به خود و هدفتان جلب کنید. چنانچه افراد بسیار کهنسال‏اند، بهتر است آشنای درجۀ یک مانند فرزند(ان)شان نیز در کنارشان باشند، زیرا در هدایت و متمرکز کردن ذهن ایشان در راستای پاسخ به پرسش‏هایتان نقش مهمی دارند.

    8) ایجاد حس علاقه به فرد مصاحبه شونده: هم به طرف مقابلتان احترام بگذارید هم نگذارید که احساس کند کسل یا مانده و خسته شده‏اید. مشتاق بودن شما، انگیزه‏ای به فرد مقابلتان می‏دهد که آن چه را می‏داند، بی‏کم و کاست و از روی حوصله در اختیارتان قرار دهد.

    8)توجه به جنسیت خود و مصاحبه شونده: از آن‏جایی که ممکن است برخی موارد وجود داشته باشد، مانند مراسم و آیین‏های زنانه یا مردانه، داستان‏ها یا واژگانی که مصاحبه شونده شرم کند آن‏ها را برای جنس مقابل بازگو کند، بنابراین بهتر است در صورت امکان مردان مصاحبه را با مردان و زنان با زنان انجام دهند.

    9) ثبت مشخصات مصاحبه شوندگان: پژوهشگر باید تمامی مشخصات فرد مقابل خود را تا حد امکان یاداشت کند، از جمله: نام و نام خانوادگی، محل تولد و زندگی، سن و تحصیلات. در ثبت مطالب نیز باید مشخص سازد که هر بخشی را از چه کسی شنیده است و البته! همواره پس از کسب اجازه از هرکدام، به نشر مطالبشان اقدام کنید.

شاد و پیروز باشید!           
برای مطالعۀ بیشتر رجوع شود به:
یادنامۀ سیدابواقاسم انجوی شیرازی، (1381)، به کوشش: دهباشی، علی، تهران: سخن.

مهربد خانی‏زاده
دکتر دامپزشک؛ کارشناس ارشد فرهنگ وزبان‏های باستان

در این زمینه بخوانید:
میراث نامکتوب زرتشتی
میراث مکتوب زرتشتی
تاریخچۀ پایه‏ریزی بررسی‏های فرهنگ عامه در ایران:
تعریف و تاریخچۀ بررسی‏ها در اروپا و آمریکا
فرهنگ عامیانه، سنت شفاهی و ادبیات شفاهی؛ تعریف و بررسی آن‏ها با تأکید بر میراث نامکتوب زرتشتی