همانگونه که ذکر شد، میراث نامکتوب زرتشتی همۀ آن چیزی است که در متون مذکور در بخش پیشین و دیگر کتاب‏ها دربارۀ زرتشتیان نیامده است و سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل می‏شوند. بنا به نظر و تجربۀ خانم دکتر کتایون مزداپور، پژوهش‏های انجام شده تاکنون و تجربۀ خود در این مدت، فهرستی از میراث نامکتوب زرتشتیان ایران تهیه شده که در ادامه آورده می‏شود، هر چند که ممکن است مواردی نو یافت که بتوان به آن افزود. مواردی که تاکنون تشخیص داده شده به همراه شرحی کوتاه بدین قرار است:

تاریخ شفاهی زرتشتیان، داستان‏های مربوط به افراد و موبدان، شیوه برگزاری مراسم آیینی و غیر آیینی زرتشتی، شجره‏نامه‏ها، داستان‏های مربوط به پیرون و زیارتگاه‏ها، گویش‏ها، محله‏ها، خانه‏سازی و معماری، ادبیات شفاهی، ابزار مادی و کاربرد آن‏ها، انواع شیوه‏ها سنتی زندگی و کار و در پایان موردی که در این دسته قرار نمی‏گیرد، اما به دلیل اهمیت و در خطر بودن ذکر می‏شود و آن نسخه‏های خطی و کهن موجود است.

تاریخ شفاهی زرتشتیان:
همۀ آن چیزی است که دربارۀ اشخاص یا حوادث گذشته وجود دارد، سینه به سینه نقل می‏شود و هنوز نگاشته نشده‏ است.

داستان‏های مربوط به افراد و موبدان:
فرقش با تاریخ شفاهی زرتشتیان در این است که در این‏جا تمرکز روی داستان‏هایی است که عنصر واقعیت از آن‏ها دور شده، هاله‏ای از اسطوره و افسانه دور آن را گرفته است. در واقع حدفاصل تاریخ  و ادبیات شفاهی است

شیوه برگزاری مراسم آیینی و غیر آیینی زرتشتی:
عبارت است از شیوۀ برگزاری تمامی مراسمی که زرتشتیان در جاهای گوناگون برگزار می‏کنند.

شجره ‏نامه‏ها:
در شناخت گذشته و همچنین بررسی مهاجرت‏های صورت گرفته اهمیت دارد  و به نوعی پژوهش تاریخی است.

داستان‏های مربوط به پیرون و زیارتگاه‏ها:
تمامی داستان‏ها و قصه‏هایی را که در مورد این مکان‏ها وجود دارد دربر می‏گیرد. هم در مطالعات اسطوره‏شناسی و هم ادبیات شفاهی دارای اهمیت‏اند.

گویش‏ها:
شامل همۀ گویش‏های زرتشتیان و به ویژه گویش‏های در خطر است. در پژوهش روی گویش‏ها باید به این نکته دقت کرد که علاوه بر واژگان، جمله‏ها نیز گردآوری شوند تا بتوان ساختار دستوری و صرفی و نحوی گویش را بررسی کرد.

محله‏ها، خانه‏ سازی و معماری:
شامل نقشه و جایگاه محله‏ها، دهکده‏ها یا شهرهای متروک و مسکون، خانه‏ها و شیوۀ معماری زرتشتیان است، همچنین بررسی ویژگی‏های معماری داخل بنا مانند اتاق‏های درون خانه‏ها و احیاناً کاربرد خاص آن‏ها نیز مهم است.

ادبیات شفاهی:
مواردی را که در بر می‏گیرد عبارت است از: شعر، قصه، ضرب‏المثل، چیستان، داستان‏های کودکان (لالایی‏ها)، داستان‏ها و افسانه‏های مربوط به افراد، مکان‏ها و مراسم مختلف.

ابزار مادی و کاربرد آن‏ها:
عبارت است از گردآوری ابزار مادی به جای مانده مانند ظروف و ثبت کاربرد آن‏ها در زندگی آیینی و غیر آیینی که اکنون در حال فراموشی‏اند.

انواع شیوه‏های سنتی زندگی و کار:
گردآوری آگاهی‏های مربوط به شیوه‏های سنتی زندگی و کار در نقاط مختلف.

نسخه‏های خطی و کهن موجود:
درست است که نسخه‏های خطی، زیرمجموعۀ میراث نامکتوب قرار نمی‏گیرد، اما به واسطۀ اهمیت و در خطر بودن در این بخش آورده شده است. اهمیت این قضیه تا اندازه‏ای است که اکنون پروژه‏ای جهانی برای گردآوری نسخه‏های کهن اوستا آغاز شده و امید است عزیزان در نگهداری و معرفی بخشی از این میراث فرهنگی ارزشمند چنانچه در دست دارند یا از گذشتگان با همتشان نزد ایشان به امانت رسیده است، کوشا باشند.
  

مهربد خانی‏ زاده
دکتر دامپزشک؛ کارشناس ارشد فرهنگ وزبان‏های باستان

در این زمینه بخوانید:
میراث مکتوب زرتشتی
تاریخچۀ پایه‏ریزی بررسی‏های فرهنگ عامه در ایران:
تعریف و تاریخچۀ بررسی‏ها در اروپا و آمریکا
فرهنگ عامیانه، سنت شفاهی و ادبیات شفاهی؛ تعریف و بررسی آن‏ها با تأکید بر میراث نامکتوب زرتشتی