به طور کلی می‏توان گفت، هر نوشتۀ کهنی‏ که از آداب و سنن آیینی و غیرآیینی ‏، تاریخ و دیگر موارد مربوط به زرتشتیان سخنی به میان آورده باشد، بخشی از میراث مکتوب ایشان را نیز در بر دارد و در پژوهش تا حد امکان باید به همه آن‏ها دقت کرد، اما سه دسته از نوشته‏ها وجود دارد که عمدتاً توسط خود زرتشتیان نوشته شده و از لحاظ در بر داشتن مطالب دست اول نیز بسیار مهم است و همچنین مهم‏ترین متون مکتوب زرتشتی را تشکیل می‏دهند ودر بررسی‏ها باید حتماً به آن‏ها توجه کرد. این سه گروه عبارت‏اند از:

1) نوشته‏های به زبان اوستایی:

گاهان و یسنای هفت فصل، یسن‏ها، ویسپرد، خرده اوستا، یشت‏ها، وندیداد، هادخت نسک، اَوَگِمَدَیچا، نیرنگستان، وَیثا نسک، آفرین پیغامبر زرتشت، وشتاسب یشت و لغات و جمله‏های اوستایی که در فرهتگ اویم، شایست نشایست، پرسشنیها، وجرکرد دینی، روایات فرنبغ سروش و دیگر متون آمده است (تفضلی، 1376: 35-64).

2) نوشته‏های به زبان پهلوی (فارسی میانه زرتشتی):

   الف) فرهنگ‏ها یا واژه‏نامه‏ها:
   فرهنگ اویم، فرهنگ پهلویگ

   ب) ترجمه و تفسیر اوستا:
   زند یسن‏ها و گاهان، ویسپرد، وندیداد، نیرنگستان و بعضی بخش‏های یشت‏ها

   پ) دانشنامه‏های دینی:
   دینکرد، بندهشن، گزیده‏های زادسپرم، دادستان دینیگ، نامه‏های منوچهر، روایات پهلوی

   ت) متون فلسفی و کلامی:
   شکند گمانیگ وزار، پُس دانشن کامگ یا چم کستیگ، گجستگ ابالیش

   ث) الهام و پیشگویی:
   ارداویراف‏نامه، زند وهمن یسن، جاماسب نامه، یادگار جاماسبی، آمدن شاه بهرام ورجاوند

   ج) اندرزنامه‏ها:
   کتاب ششم دینکرد، اندرزهای آذرباد مهرسپندان، یادگار بزرگمهر، اندرز اوشنَر دانا، اندرز دانایان به مزدیسنان، اندرز خسرو قبادان، اندرز پوریوتکیشان، اندرز دستوران به بهدینان، اندرز بهزاد فرخ پیروز، خیم و خرد فرخ مرد، پنج خیم روحانیان، داروی خرسندی، خویشکاری ریدگان، اندرز کنم به شما کودکان، مینوی خرد

   چ) مناظرات:
   یوشت فریان و آخت، درخت آسوریگ

   ح) متن‏های حماسی، تاریخ و جغرافیا:
   یادگار زریران، کارنامۀ اردشیر بابکان، شهرستان‏های ایران

   خ) قوانین دینی و حقوقی:
   شایست نشایست، روایات امید اشاوهشتان، مادیان هزار دادستان، روایات آذرفرنبغ فرخزادان، روایات فرنبغ سروش، پرسش ها، پیمان‏نامۀ زناشویی

   د) رساله‏های کوچک:
   مادیان ماه فروردین روز خرداد، گزارش شطرنج، شگفتی و برجستگی سیستان، خسرو و ریدگ، سور سخن

   ذ) شعر پهلوی:
   اندرز دانایان در اندرز نامۀ دانایان به مزدیسنان، قطعۀ توصیف خرد در رسالۀ درباره خیم و خرد، در وصف خرد در اندرزنامۀ بهزاد فرخ پیروز، درخت آسوریگ، یادگار زریران (آموزگار، تفضلی، 1382: 27-42؛ تفضلی، 1376: 111-323).

3) نوشته‏ های به زبان فارسی دری: 

از حدود سدۀ دهم میلادی، نگارش به خط و زبان فارسی میانه متوقف شد و زرتشتیان آثار خود را به زبان فارسی نگاشتند (بویس،1381: 191). اين دسته آثار ویژگی‏های خود را دارند و به علت تأثير مطالب دينی زردشتی و ادبيات اوستايی و پهلوی، از آثار هم دورۀ خود به خوبی تميز داده می‏شوند و سبك ويژه‏ای را به وجود مي‏آورند. 

به طور خلاصه این آثار عبارتند از:
صد در نثر و صد در بندهش، رسالۀ علمای اسلام، بهمن یشت، سوگند نامه، شایست ناشایست، جاماسب نامه، احکام جاماسب حکیم، مينو خرد، کتاب دادار بن داددخت، وِجَرد كَرد دينی، فرخ نامه، داستان مَرغوزَن نوشیروان، زردشت نامه، ارداويراف‏نامه، زراتشت‏نامه، ارداويراف‏نامۀ منظوم، كتاب چنگرنگهاچه، خمسۀ زردشت، داستان شاهزادۀ ايرانی و خليفه عمر، صددر نظم، ارداويراف‏نامۀ كاووس، قصۀ سنجان، داستان مهاجرت زردشتيان، صد در بحر طويل، داستان عدالت انوشیروان، مینو خرد، احکام از جاماسب، داستان سلطان محمود غزنوي، داستان جمشید و جهان‏شاه، حوادث جمشيد و جمه، داستان افرسياب پسر پشنگ، داستان مزدك و انوشيروان، ارداويراف‏نامه، وصف امشاسفندان، مارنامه، برج نامه، داستان در باب قحطی، معجزات زردشت، بيست و يك نسك اوستا، مناظرۀ ميان زردشت و اهورا مزدا، داستان تهمورث و اهريمن، داستان خلقت جهان، داستان گرشاسب و زردشت، داستان مردی كه فيلی او را تعقيب مي‏كند، داستان مرد و سه دوستش، داستان شک و يقين، داستان شاه و بنده، داستان شاهزاده‏ای كه از دنيا به خاطر آخرت دست می‏كشد و داستان درويش و پاره نان (آموزگار، 1349: 171-199؛ (Dārāb Hormozyār Rivāyat, by: Rustamji Unvala, 1922: Vol.I&II.

برای مطالعه بیشتر رجوع شود به:
آموزگار، ژاله، (1349)، ادبیات زرتشتی به زبان فارسی، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران، سال 17، شماره 2.
آموزگار، ژاله و تفضلی، احمد، (1382)، زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن، تهران: معین، چاپ چهارم.
بویس، مری، (1381)، زردشتیان، باورها و آداب دینی آنان، ترجمه: بهرامی، عسکر، تهران: ققنوس.
تفضلی، احمد، (1376)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش: آموزگار، ژاله، تهران: سخن.
Dārāb Hormazyār's Rivayāt, (1922), by: Rustamji Unvala, Bombay: British India Press, Vol. I and II.

مهربد خانی‏زاده
دکتر دامپزشک؛ کارشناس ارشد فرهنگ وزبان‏های باستان

در این زمینه بخوانید:
تاریخچۀ پایه‏ریزی بررسی‏های فرهنگ عامه در ایران:
تعریف و تاریخچۀ بررسی‏ها در اروپا و آمریکا
فرهنگ عامیانه، سنت شفاهی و ادبیات شفاهی؛ تعریف و بررسی آن‏ها با تأکید بر میراث نامکتوب زرتشتی