مدرنیسم یا به اصطلاح تجددخواهی پس از ایجاد تماس گسترده با غرب در دورۀ قاجار و ورود به ایران، تأثیرات فراوان و گوناگونی در جامعۀ ایران از خود به جای گذاشت که یکی از آن‏ها تغییر در شیوۀ نگارش بود. این دگرگونی در واقع حرکت از نثر ادیبانه به نوشته‏هایی بود که ریشه در واژگان کوچه و بازار داشتند.

اولین فرد علی اکبر دهخدا بود که به طور عمده این شیوۀ نوشتن را در مجموعه مقالات چرند و پرند در روزنامۀ صور اسرافیل و پس از آن امثال و حکم به زبان فارسی معرفی کرد و به زبان مردم نوشت.

سید اشرف اصفهانی، مدیر روزنامۀ نسیم شمال، نیز دیگر کسی بود که از این ادبیات بهره برد. سپس محمد علی جمالزاده این فرم نوشتن را با کتاب یکی بود یکی نبود وارد داستان نویسی ایران کرد.

اما صادق هدایت کسی بود که علاوه برتأثیر گذاری فراوان در شیوۀ نوین داستان‏نویسی ایران، به بررسی همه جانبۀ فرهنگ عوام یا به قول خودش فرهنگ توده در ایران پرداخت و در این رابطه، نخست رسالۀ اوسانه را در سال 1310 و سپس نیرنگستان را در سال 1312 منتشر ساخت.

سپس او با مقالات دقیق و مفیدی که در مجلۀ موسیقی می‏نوشت درس‏خواندگان را به گردآوری مواد ادبی فرهنگ مردم ترغیب کرد و او بود که سرانجام در حدود سال های 1322 و 1323 نخستین طرح گردآوری فرهنگ توده را آماده و پیشنهاد کرد. این تشویق و ترغیب هدایت منشاء خدمات و اقداماتی شد که ابوالقاسم انجوی شیرازی از جمله کسانی بود که در این زمینه عمری به جمع‏آوری آرا و باورهای شفاهی مردم ایران پرداخت. او همچنین به پخش ادبیات عامیانۀ مردم ایران از رادیو اقدام کرد.

حسین کوهی کرمانی نیز با راهنمایی ملک‏الشعرای بهار در اوایل دهۀ بیست به چاپ هفتصد ترانه دست یازید و در آن، ترانه های روستایی را تا آنجا که در خور امکان وی بود جمع‏آوری کرد. (انجوی شیرازی، 1381: 484-490؛ محجوب، 1386: 56). دکتر محمد جعفر محجوب نیز از دیگر مردانی بود که سال‏های بسیاری از عمرش را در راه گردآوری فرهنگ و ادب عوام و به ویژه مطالب مربوط به آیین جوانمردی و عیاری سپری کرد (محجوب، 1386: 17).

با تلاش‏های گوناگون، به تدریج توجه‏های دولتی نیز به سمت حفظ و بررسی فرهنگ عامه جلب شد. فرهنگستان زبان فارسی در سال 1317 اعلام کرد که قصد جمع‏آوری واژگان، اصطلاحات، شعر، ضرب المثل‏ها، داستان‏ها، شعر‏ها و ترانه‏های ولایات را دارد. در سال 1323 نیز مجله پیام نو توسط نفیسی منتشر شد که توجه ویژه‏ای به جمع آوری فرهنگ عامیانۀ ایران از خود نشان داد. ادارۀ فرهنگ عامه در سال 1337 تشکیل شد که در سال 1349 به مرکز پژوهش‏های مردم‏شناسی و فرهنگ عامه و سپس به مرکز پژوهش های مردم‏شناسی ایران تغییر نام داد که سهم بزرگی در گرد‏آوری فرهنگ عامیانه مردم ایران داشت .(Marzolph, 2001: 72)

برای مطالعه بیشتر رجوع شود به:
انجوی شیرازی، ابوالقاسم ، (1381)، جان عاریت، تهران: فروزان روز.
محجوب، محمد جعفر، (1386)، ادبیات عامیانۀ ایران، تهران: چشمه، چاپ سوم.
Marzolph, Ulrich, (2001), Folklore Studies, Encyclopedia Iranica, Vol.X, Bibliotheca Persia Press.

مهربد خانی‏زاده
دکتر دامپزشک؛ کارشناس ارشد فرهنگ وزبان‏های باستان


در این زمینه بخوانید:
تعریف و تاریخچۀ بررسی‏ها در اروپا و آمریکا
فرهنگ عامیانه، سنت شفاهی و ادبیات شفاهی؛ تعریف و بررسی آن‏ها با تأکید بر میراث نامکتوب زرتشتی