فولکلور که در فارسی به فرهنگ عامه برگردانده شده (محجوب، 1386: 35)  برای نخستین بار توسط فردی انگلیسی به نام ویلیام جان تامس[1] در سال 1846 وضع و سپس وارد فرهنگ واژگان دیگر مردمان جهان شد (انجوی شیرازی، 1371: 9). این واژه مرکب از دو جزء: یکی Folk و دیگری Lore به معنی دانش عوام است (محجوب، 1386: 35).

در تعریفی که تامس ارایه داده بود فرهنگ عامه عبارت بود از مطالعات جدی فرهنگی، اما به تدریج و با گسترش آن، دایرۀ تعریف و حوزۀ عملکرد آن نیز گسترده‏تر شد(Oakley, 2000: 1-2)  و جنبه های گوناگونی از دانش از جمله زبان‏شناسی، باستان‏شناسی، مردم شناسی، مطالعات ادیان و فرهنگ و ادبیات را در بر گرفت.( Marzolph, 2001: 71) امروزه می‏توان فرهنگ عامه را تراوشات ذهنی بشر که به نوشتار در نیامده است و به صورت شفاهی از فردی به فرد دیگر منتقل می‏گردد تعریف کرد (Utley, 2006: 498r). با این تعریف سنت و ادبیات شفاهی نیز در حوزۀ تعریف فرهنگ عامه قرار می‏گیرند. سنت شفاهی مجموعه مفاهیم و مواردی را در بر می‏گیرد که به صورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‏شوند، مانند ادبیات شفاهی، قوانین شفاهی یا تاریخ شفاهی (Ki-Zebro, 1990: 54-61; Vanisa, 1985: 27-28). ادبیات شفاهی که زیر مجموعۀ سنت شفاهی است و به عنوان بخشی ازمجموعۀ دانش فولکلور بخش بندی می‏شود (Bynum, 1974: 1-5) عبارت است از: مجموعه‏ای از اشعار و داستان‏هایی که به وسیلۀ گفتار از نسلی به نسل دیگر منتقل می‏شود (Utley, 2006: 498r). در آغاز تلاش می‏شود که پیشینۀ این پژوهش‏ها مرور شوند.

تاریخچۀ مطالعات فرهنگ عامه

جمع آوری سنن، داستان‏ها و باورهای کهن شاید پدیدۀ جدیدی نباشد، به عنوان نمونه آثاری مانند شاهنامه، یادگار زریران، یا ایلیاد و ادیسه که همگی راوی داستان‏هایی هستند که سالیان سال و چه بسا سده ها در میان مردمان از نسلی به نسل دیگر منتقل می شدند یا ثبت باورها، سنن و داستان‏های کهن مانند آنچه در یشت‏ها و وندیداد آمده همگی نشانۀ تلاش افرادی در گذشته های دور برای ثبت این باورها، داستان‏ها و سنن بوده است (تفضلی، 1376: 12-13؛ Harmon, 2005: 306).

اما مطالعات جدی و علمی در عصر حاضر در زمینۀ فرهنگ عامه از قرن نوزدهم و با اثر دو جلدی زبان‏شناس آلمانی یاکوب گریم به همراه برادرش ویلهلم با نام افسانه‏های خانگی و کودکان[1] که تحت عنوان داستان های پریان[2] در ادبیات انگلیسی شناخته شده است، آغاز شد که تأثیر بسیار عمیقی در مطالعات فولکلور در غرب گذاشت. او سپس در اثر دیگرش به نام اسطوره شناسی آلمانی[3]  تلاش کرد تا میان حکایات محلی و روستایی و خواستگاه اساطیری آنها ارتباط برقرار سازد (Utley, 2006: 498w، Harmon, 2005: 307).  این کار موجی در دیگر نقاط اروپا برای جمع آوری فرهنگ عامۀ جامعه و به ویژه در آلمان ایجاد کرد، که البته این حرکات از لحاظ تاریخی هم‏زمان با گسترش نظریه‏های ملی‏گرایی در سطح اروپا بود. آلمانی دیگری که در این راه گام مؤثر برداشت اسکار دهنهاردت[4]  بود که در اثر چهار جلدی خود با نام قصه های طبیعت[5]، به بررسی ریشۀ داستان‏های گیاهان و حیوانات پرداخت (Utley, 2006: 498w).

بررسی مطالعات فرهنگ عامه در دیگر نقاط اروپای سدۀ نوزدهم

در انگلستان علاوه بر تامس که نام آن در آغاز ذکر شد می‏توان از اس. ا. اددی[6] و جیمز هانت[7] نام برد. دیگر کسی که به جمع آوری اشعار و ترانه‏ها و داستان‏ها پرداخت، جوزف ریتسون بود که می‏توان از شناخته شده‏ترین گردآوری‏های او، داستان رابین هود را نام برد.

در دانمارک، نیز کسانی چون نیکلای گروندتویگ[8] و فرزندش ،سوند[9]، و اوالد کریستنسن[10]  به جمع‏آوری این فرهنگ پرداختند. هانس کریستین آندرسون نیز در کارهایش از این فرهنگ شفاهی بهره برد، اما به جمع‏کردن آن نپرداخت (همان: 498w).

روس‏ها نیز در زمینۀ دانش فولکلور گام های موثری برداشتند، مانند آفاناسیف که شهرتی معادل گریم در روسیه دارد (Dorson, 1972: 29) یا اثر سوکولوف  تحت عنوان فولکلور روسی یا  تئوری فولکلور اثر ولادیمیر پروپ.

در شبه جزیرۀ اسکاندیناوی نیز روحانی نروژی یورگن انگبرستون مواِ[11] به جمع‏آوری اساطیر و افسانه‏های نروژی پرداخت. در سوئد نیز آروید آ. آفزلیوس[12] به جمع‏آوری اشعار عامیانه پرداخت.

در فرانسه، ایگنه رونالد[13] مجموعۀ بزرگی از فرهنگ عامیانۀ مربوط به حیوانات و گیاهان را به چاپ رساند. پل دلارو[14] مجموعه های جمع‏آوری شده فولکلور فرانسه در قرن نوزده را فهرست بندی کرد (Utley, 2006: 498x).

مطالعات فرهنگ عامه در آمریکا

در آمریکا مطالعات فولکلور با کمی تأخیر نسبت به اروپا و از قرن بیستم آغاز شد. نخستین کس، ماریوس باربو[15] بود. او حقوق‏دانی بود که به مطالعات مردم‏شناسی در دانشگاه آکسفورد روی آورد و پایه گذار دانش مردم‏شناسی و فرهنگ عامه در کانادا بود و پژوهش‏هایش در رابطه با فرهنگ عامۀ ناحیه کبک بسیار مشهور است (Duff, 1964: 63-96). تقریباً هم‏زمان با باربو، فرانتس بوآس مردم‏شناس شهیر آمریکایی که در چندین رشته از جمله فیزیک، زبان‏شناسی و تاریخ دارای تحصیلات و مقالات بود پایه‏گذار این دانش در آمریکا نیز شد. او به ویژه به بررسی فولکلور سرخ پوستان بومی آمریکا پرداخت (Goldscmidt, 1959: 1-4). از دیگر کسانی که در این راه گام برداشتند می‏توان به ریچارد دورسون[16] ، ماری کمپبل[17] ، هربرت هالپرت[18]  و وانس راندولف[19] اشاره کرد (Utley, 2006: 498x).

برای مطالعۀ بیشتر رجوع شود به:
انجوی شیرازی، ابوالقاسم ،(1371)، گذری و نظری در فرهنگ مردم ایران، تهران: اسپرک.
محجوب، محمد جعفر، (1386)، ادبیات عامیانۀ ایران، تهران: چشمه، چاپ سوم.
Bynum, David E. (1974), Four generations of oral literary studies at Harvard University, Massachusetts:  Publications of the Milman Parry Collection.
Dorson, M. Richard. (1972), Folklore, Bloomington, Indiana University Press.
Duff, Wilson, (1964), Contributions of Marius Barbeau to West Coast Ethnology, Anthropologica, Vol. 6, No. 1.
Goldscmidt, Walter, (1959), The Anthropology of Franz Boas: Essays on the Centennial of His Birth, Menasah: American Anthropological Association.
Harmon, Mamie, (2005), Folk Arts, Encyclopaedia Britannica, Vol. 19, 15^th. Edition, Encyclopaedia Britannica Inc.
Ki-Zerbo, Joseph, (1990), Methodology and African Prehistory, UNESCO International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa, London: James Currey Publishers.
Marzolph, Ulrich, (2001), Folklore Studies, Encyclopedia Iranica, Vol.X, Bibliotheca Persia Press.
Oakley E.S. and Gairola, Tara Dutt. (2000), Encyclopedia of Indian Folk Literature, Vol.9, New Delhi: Cosmo Publications.
Utley, Francis Lee, (2006), Folklore, Encyclopedia Americana, Vol.11, Americana Corporation.
Vanisa, Jan, (1985), Oral Tradition as History, Oxford: James Currey Publishers.

مهربد خانی‏زاده
دکتر دامپزشک؛ کارشناس ارشد فرهنگ وزبان‏های باستان

[1]Kinder und Hausmӓrchen
[2] Fairy Tales
[3] Detsche Mythologie
[4] Oskar Dahnhardt
[5] Natursagen
[6] S.O.Addy
[7] James Hunt
[8] Nikolai Grundtvig
[9] Svend Grundtvig
[10] Ewald Tang Kristensen
[11] Jorgen Engebreston Moe
[12] Arvid A. Afzelius
[13] Eugene Ronald
[14] Paul Delarue
[15] Marius Barbeau
[16] Richard Dorson
[17] Marie Campbell
[18] Herbert Halpert
[19] Vance Randolph