مهر يا ميترا كه داراي چراگاه هاي بي شمارست با هزاران چشم از پيمان نگهباني مي كند و دشمن پيمان شكنان است تاخانمان با آرامش زندگی کنند و به آسایش برسند.

مري بويس در تاريخ دين زرتشت صفحه ۴۶مي نويسد: واژه ميترا در اوستا به گونه اي آشكار معنايى شبيه قرارداد و توافق را مى دهد. آنگونه توافق كه ميان افراد نوع آدم حاصل مي شود " ا. ميله A.millet با روشنى استدلال كرده كه ميتراى هند_ ايرانى تجسم آن نيرويى است كه در چنين قرار داد و توافق به وديعت گذاشته مى شود "  .   

بنا بر تحلیلی از اوستا، ایزد مهر در اوستا دارای سه وظیفه است :1- فرمانروایی    2  - رزم آوری    ٣- برکت بخشی

باور میترایی یا خورشید نیایش را حتی در اشعار مولانا جلال الدین می توان دریافت جاییکه می گوید:

نه شـــــــبم نه شب پرستم که حدیث خواب گویم      چو غــلا م آفــتــابـم هـمــه ز آفــتـاب گویــم

بیژن میراث به جا مانده از شاعران و نویسندگان پارسی درباره مهرگان را نشانه جاودان فرهنگ ما می داند و به بیان این زیبایی ها می پردازد.

دقیقی در باره مهرگان چنین سروده است:

مهرگان آمد جشن ملک افریدونا
آن کجا گاو نکو بودش بر مایونا

فردوسی حماسه ساز بزرگ چنین می سرايد:

فريدون چو شد بر جهان كامكار           ندانست جز خويشتن شهريار
به رسم كيان، تاج و تخت مهی             بياراســت با كاخ شاهنشهــی
به روز خجستـــه، سر مهر ماه            به سر، بر نهاد آن كيانی كلاه
به فرمود، تا آتش افروختنـد                همه عنبر و زعفـران سوختند
کنون یادگار است از او ماه مهر           به کوش و به رنج هیچ منمای چهر

در جای دیگر در باره پیمان شکنی می فرماید:

چو " پيمان شكن " باشي و تيز مغز
نيايد زدست تو يك كار نغز

فردوسی در باره به تخت نشستن فریدون چنین سروده است:

به روز خجسته سر مهرماه
به سر برنهاد آن کیانی کلاه...

بفرمود تا آتش افروختند
همه عنبر و زعفران سوختند

پرستیدن مهرگان دین اوست
تن آسانی و خوردن آیین اوست

اگر یادگار است از و ماه مهر
بکوش و به رنج ایچ منمای چهر

در آثار الباقیه ابوریحان راجع به جشن مهرگان مطالب زیاد است که بطور خلاصه مرور می شود.

1-مهر روز و مهر ماه روزی که آفتاب برای اهل عالم پیدا شد که به آن مهرگان می گویند.

2-سبب خوشی شادی مردمان در اینروز پیروزی فریدون بر ضحاک مار دوش و کسب دوباره آزادی بعد از هزار سال است.

وحتی شاعر معاصر، اقبال لاهوری نیز در این بیت خود به مهرگان اشاره کرده است:

شاخ او بی مهرگان عریان ز برگ
نیست اندر جان او جز بیم مرگ

بابک نوجوانی که تازه به شهر آمده تا مهندس شود و به روستا باز گردد، خاطره مهرگان و خرمن کوبی با گاو آهن را اینطور بیان می کند مراسم خرمن كوبي چه در خانه و چه در كشتگاه توام با شادی و سپاسگزاری سرانجام مي يافت. خرمن كوبي در خانه  شركت كنندكانی داشت كه بيشتر پسران و دختران جوان بودند. آنها با صداي دايره و تبنك بر روی بافه ها به پايكوبي مي پردازختند تا  گندم را از كـــاه جدا كرده و همكاری خود را در گروه نشان دهند. مراسم جشن خرمن كه در واقع پس از پايان كار درو و خــــــرمن كوبی آغاز مي شد معمـــــولا دركنا رچشمه برگزارمي شد، تا از اناهيتا مادر آبها نيز نيايش و سپاسی شود، شايد بشود گفت اين جشن به پاس و ستايش از ايزد مهر و ايزد آب است . 

و روستا های ما در اثر مهرایزد جان می گیرد و با شاباش ها و شادی ها به مهرگان جان تازه می دهند و به یاد گذشته ها و خاطره ها آنروزها، همه نسل ها روز خوشی را در کنار هم دارند.
و با آفرین خواندن موبد، ساعتی، بزرگ و کوچک در کنار هم با شادی و پایکوبی روزی را به امید شادی جهانیان به خاطره ها پیوند دادیم.