در شاهنامه، نخستین حکمفرمای گیتی، گیومرث نام دارد[1].

سَخُن گوی دهقان چه گوید نُخُست      که تاج بزرگی به گیتی که جُست

که  بود   آنکه   دیهیم[2]  بر سر   نهاد       ندارد کس آن  روزگاران  به  یاد

چُنین  گفت  کایین  ِ  تخت و کلاه       گیومرث   آورد  و  او   بود   شاه

در سی سال دورۀ پادشاهی گیومرث، مردمان در غارها و حفرۀ کوه‌ها سکنی گزیده و لباس‌هایی از پوست پلنگ می‌پوشیدند؛ در واقع دوران شهریاری گیومرث اشاره به دورانی است که شیوۀ لباس پوشیدن و خوراک خوردن مردم دگرگون شد.

که خود چون شد او بر جهان کدخدای     نُخُستین به کوه اندرون ساخت جای

سر تخت   و  بختش  بر آمد  ز کوه       پلنگینه    پوشید    خود    با    گروه

اَزو   اَنـــدر آمـــد   همی    پرورش         که پوشیدنی  نو  بُد  و  نو  خورش

گیومرث از فرّۀ ایزدی[3] برخوردار بود و به یاری این فرّه، در قلمرو خود آرامش و آسایش برقرار ساخته و هستی در زمان او در صلح و آشتی  به سر می‌بُرد.

دد و دام و هر جانور که‌ش  بدید           ز گیتــی  به  نزدیک  او   آرمید

دو تا[4]  می‌شدندی  برِ  تختِ  اوی       از آن  برشده[5]  فرّه و بختِ  اوی

گیومرث پسری به نام سیامک داشت.

پسر  بُد  مر او را  یکی خوبـروی          خردمند و همچون پدر نامجوی

سیامک بُدش نام و فرخنده[6] بود         گیومرث  را  دل  بدو  زنده بود

شهریاری گیومرث می‌بالید و می‌درخشید، اما در گوشه‌ای، دشمنی از نژاد اهریمنِ بدسگال (بداندیش)، سپاهی گرد کرده و برای ربودن دیهیم شاهی از گیومرث، به اندیشه مشغول بود. سیامکِ بیداردل به یاری ایزد سروش از اندیشه و کردار اهریمن‌زادگان آگاه شد. دلش به جوش آمد، سپاهی گرد آورد و ...

بپوشید تن  را  به  چرم  پلنگ            که جوشن[7] نبُد خود، نه آیینِ جنگ

پذیره شدش[8] دیو را جنگجوی[9]            سپه را  چو روی  اندر آمد  به  روی

سیامک  بیامد  بَــرَهنـه‌   تنــا          برآویخــت   با  دیــوِ   آهَــرمَـنــا

بزد چنگ  وارونه  دیوِ سیاه           دو  تا   انــدرآورد   بالای   شــاه [10]

فگند آن تن شاهزاده به خاک           به چنگال کردش  کمرگاه  چاک

بدین ترتیب سیامک، فرزند فرهمند و دلیر گیومرث، در جنگ با دیو سیاه به نام «خزوران دیو» کشته شد.

 

[1].  واژۀ کیومرث در اوستا نیز آمده است. در زبان اوستایی، گَیَه مَرِتَن  به معنی «زندۀ میرا» است و کیومرث در نوشته‌های پهلوی مانند بندهش، نمونۀ نخستین انسان است. برای آگاهی بیشتر نک. کریستن‌سن، آرتور. 1377. نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌های ایران. ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: نشر چشمه.

[2]. تاج پادشاهی؛ دیهیم در اصل واژه‌ای است یونانی که وارد زبان فارسی شده است .

[3] . فرّه (در زبان اوستایی: x^var‍ǝnah-) ، نیرویی ایزدی است که هر کس آن را به دست آوَرَد، به شکوه و قدرت می‌رسد و می‌تواند کارهایی بزرگ و ماندگارانجام دهد. انسان فرهمند اگر به بیراهه رود و راه راست را گم کند، فرّۀ خویش را از دست خواهد داد (نک. داستان جمشید در اوستا و شاهنامه).

[4]  . «دوتا » یعنی دولا، خمیده.

[5] .  بالا آمده، طلوع کرده؛ در دو بیت قبل، فرّۀ گیومرث به ماه کامل تشبیه شده و در اینجا صفت «برشده» در وصف همان آمده است.

همی تافت  زو  فرّ  شاهنشهی             چو ماه دوهفته ز سرو سهی

[6] . فرهمند، دارندۀ فرّه یا نیروی ایزدی.

[7] . زره

[8] . «پذیره شدن» یعنی به استقبال کسی رفتن.

[9] . جنگجوی اشاره به سیامک است .

[10] . یعنی:  دیو سیاه بالا و قامتِ  شاه را خم ساخت.