بعد از پلیس راه یزد-تفت، در سمت چپ جاده راهی آسفالته به طول 750 متر ما را به سوی روستای چم هدایت می ند و از روستا تا مجموعه خیله ها 2150 متر و از خیله ها تا دادگاه(دخمه) چم 200 متر فاصله است...

تصاویری از دخمه چم به همراه معرفی این مجموعه را در ادامه مطلب بخوانید: 

تدفین

برخی پژوهشگران معتقدند رفتار با حسد درگذشتگان در آیین کهن ایرانی و زرتشتی را نمی توان تدفین خواند و با توجه به تعالیم زرتشت دفن کردن آنان گناه بزرگ است. آلایش جسد را نور خورشید از میان می برد. بنابراین باید آن را در جایی نهاد که به اصطلاح خورشید نگرش و معرض نور آفتاب باشد. محل نهادن جسد مردگان را دخمه یا دادگاه می نامند و به زبانهای اروپایی برج خاموشان.

خورشید نگرشنی

عرضه اجساد به نور آفتاب در بین زرتشتیان به نام خورشید نگرشنی معروف است که تا چند سال پیش در ایران مرسوم بوده و هنوز بین پارسیان هندوستان رواج داشته و آن را اجرا می کنند. مقصود کلی از خورشید نگرشنی آن است که چهار آخشیج (هوا، زمین، آب و آتش) به وسیله اجساد مردگان آلوده نشود.

جاذبه مغناطیسی

خورشید و نیروی مغناطیسی زمین به جاذبه مغناطیسی در برج خورشید کمک می کند. در برج خورشید علمی، به علت ساختار دایروی شکلی که از ترکیب 301 میخ آهنی (که با طناب 3 لایه محکم می شوند) روی زمین به وجود می آورند، نیروی جاذبه ای متمرکز می شود که به عنوان جلوگیری کننده از آلودگی رفتار نموده و خورشید اجساد مرده به طور موثری خشک می کند.

دادگاه(برج خاموشان)

دادگاه را با دیوار مدور ضخیمی که به شکل برج است، بر بالای صخره ها و کوه های نه چندان مرتفع و از مصالحی نسبتا محکم و بادوام می ساخته اند. پلکانی زمین هموار را به درب برج متصل می نمود.

سطح داخلی برج که دایره ای شکل است به چهار قسمت تقسیم می شد. دایره انتهایی متصل به دیوار پیرامون برج مخصوص مردها، نوار دومی مخصوص زن ها، سومین نوار مخصوص کودکان و دایره ی چهارمی که در مرکز بود چاه استودان یا استخوان دان بوده که عبارت است از چاهی که در مرکز برج حفر شده و بعد از پاک شدن اسخوان های جسد میت از گوشت و پوست و غیره، استخوان ها را در آن چاه می ریزند.

دخمه چم

بعد از پلیس راه یزد، تفت؛ در سمت چپ جاده(کیلومتر 5) راهی آسفالته به طول 750 متر ما را به سوی روستای چم هدایت می کند و از روستا تا مجموعه خیله ها 2150 متر و از خیله ها تا برج 200 متر فاصله است که از روستای چم به بعد جاده خاکی می باشد. مجموعه در شرق روستای چم و دور از آبادی واقع شده و شامل خیله ها، ساختمان دخمه بان، برج فانوس، آتشدان، دستشویی و برج خاموشان می باشد. فضاهای مذکور همه در حکم فضاهای جنبی و خدماتی بوده و قسمت اعظم مراسم در اطاق های پایین برج خاموشان صورت می پذیرد.

تاریخچه

شادروان ارباب جمشید بهمن بزرگ(جمشیدیان) یک نفر منشی داشته به نام دینیار شهریار. وقتی فوت می کند چون اولادی نداشته و حقوقی هم در نزد ارباب داشته است به مشورت و رهبری اشخاص خیر و دانا از جمله روانشاد خسرو مهربان اله آبادی به پاس خدمات منشی عزیزش به شادروان ارباب رستم دینیار دستور می دهد که در چند کیلومتری چم در بالای کوه مناسبی دخمه ای مخصوص زرتشتیان تفت و حومه ساخته و مخارجات آن را محسوب فرمایند. چون دخمه نزدیک چم و جز اراضی چم می باشد به دادگاه چم مشهور گردیده سپس ساختمان دخمه به معماری و نقشه کشی استاد بهمرد اردشیر خرمشاهی و استادی استاد بهمرد مهربان مبارکه و به سرپرستی و نظارت شادروان مرزبان ظهراب خدامراد باغ خندانی انجام پذیرفته است. لوح زیر بر بالای دروازه دخمه نصب است:

به نام خداوند آفریننده و آمرزنده به همت دهش پیشه ارباب جمشیدپور آمرزش پناه بهمن برای یادگاری روح شاد دینیار مرحوم شهریار منشی باشی این بنای دادگاه محض آسودگی زرتشتیان تفت و حوالی آنجا بنیاد شد به مباشرت بهشتی روان رستم دینیار و سرپرستی مرزبان ظهراب تفتی و استادی استاد بهمرد مهربان هرمزدیار مبارکه اتمام یافت. به تاریخ داد اورمزد و آذر ماه باستانی سنه 1276 یزدگردی(استاد مهربان اردشیر)

در حال حاضر این لوح و دیگر لوح های منصوب خیله ها هیچ یک در جای خود قرار ندارند.

خیله ها

خیله بر وزن خیمه به اقامتگاه و استراحتگاه های موقتی گفته می شود که معمولا در سایر دخمه ها و همچنین زیارتگاه های زرتشتیان از جمله چک چک وجود دارد(همانند زائر سرا است) و در مجموعه مورد بحث ما، متعلق به ساکنان محله های اطراف است.

در مواقعی که نیاز بود اهالی محله های دیگر از جمله یزد از این خیله ها استفاده می نمودند. این فضاها شامل مطبخ(تنورخانه) و فضایی با سکو جهت مراسم پرسه، اتاق هایی برای اقامت، انباری و... بوده است.

ساختمان دخمه بان

دخمه بان یکی از نساسالارها بود که معمولا پیر و دور از خانواده بوده و تنهایی در نزدیکی دخمه و در محل مخصوصی که جهت سکونت وی بوده زندگی می کرد. او وظیفه روشن نمودن آتش فانوس در شب را نیز به عهده داشت.

برج فانوس

عبارت است از ساختمانی کله قندی که در ساخت آن از مصالحی چون خشت و سنگ استفاده شده است. در بدنه فانوس سه دریچه تعبیه شده : به طرف روستای چم، به طرف روستای مبارکه  و به طرف دخمه. درست مقابل این روزنه، روزنه دیگری در دیوار برج ایجاد شده که نور از آن به درون برج می تابید.

این امر به دلیل آن بود که اگر شخص به دخمه سپرده شده به هر دلیلی (مثلا سکته قلبی) نمرده، بی هوش شده و زنده بود، در شب هنگام که به هوش می آمد از تاریکی نترسد و در پناه آن نور، شب را به صبح رسانده. این فانوس مانند میل راهنما نیز عمل می نمود. از جنبه آئینی نور فانوس می توانسته آرامش بخش روان آدمیان نیز بوده باشد.

ساختمان برج

مجموعه خیله ها تا برج خاموشان 200 متر فاصله دارد و پله هایی ما را به برج می رساند برج ساختمانی دایره ای شکل و روباز به شعاع تقریبی 15 متر می باشد.

کل مجموعه از بناهای یک طبقه تشکیل شده اما در جوار پلکانی ساختمانی 2 طبقه است که طبقه پایین اصطبل و طبقه بالا اتاق برگزاری مراسم دخمه گذاری است.

سنگی که گاهان را بر روی آن قرار می دادند در جوار اتاق طبقه دوم و در فضای روباز قرار گرفته است، از این قسمت توسط پله هایی به درب آهنی برج رسیده و از آنجا سالارها وارد صحن اصلی می شدند و میت را در کف آن قرار می دادند.(درب آهنی در حاضر در جای خود قرار ندارد و پیشتر سنگی بوده است)

در مرکز صحن، استودان قرار دارد، برج بر روی کوه ساخته شده و نسبت به بقیه مجموعه در ارتفاع بالاتری قرار دارد. هنوز هم با وجود متروک شدن دخمه و عدم انجام مراسم در این محل، افرادی که به آرامگاه آمد و شد می کنند سری به دخمه زده و با روشن نمودن آتش و دود نمودن اسپند و کندر و پاره کردن میوه ها یادی از درگذشتگان نموده و روحشان را از بوی خوش بهره مند می سازند.

آتشدان

این ساختمان کوچک خشتی-سنگی که جهت مراسم آیینی بوده تلفیقی از شکل مربع و نیم دایره است و دو سکوی نشیمن در درون آن وجود داشته و پنجره ای که به آتش منتهی می شود و در این قسمت هنگام دخمه گذاری سیر و سداب می کردند و هر بار که یشت مخصوصی را می خواندند درون تابه محتوی موادف روغن می ریختند و دوی از این امر حاصل می شد که معتقدند با هر بار دود کردن پلیدی از میت دور شده و میکروب ها نابود می شوند.

اثر ملی

مجموعه دارای مالکیت وقفی و زیر نظر انجمن زرتشتیان تفت و توابع می شود و در سال 1332 طبق پرونده شماره 147 با شماره 41718 به ثبت اداره املاک و اسناد رسده است. این بنا در اردیبهشت سال 1381 جهت ثبت در فهرست آثار ملی پیشنهاد و از طرف اداره کل میراث فرهنگی یزد با ثبت این اثر موافقت شد و این بنا به شماره 6312 در تاریخ 7 / 7/ 81 به ثبت آثار ملی ایران رسید.

تمام نوشته های این گزارش برگرفته از کتاب «دادگاه چم» نوشته نسیم علیپور است.