انجمن آثار و مفاخر فرهنگي در روز چهارم دي ماه سال گذشته، آيين يادبود و بزرگداشت ارباب كيخسرو شاهرخ را برگزار نمود. دكتر كتايون مزداپور يكي از سخنرانان اين نشست بود كه متن سخنراني وي در خبرنامه انجمن آثار و مفاخر فرهنگي به چاپ رسيد. به مناسبت تولد ارباب كيخسرو مي توانيد در ادامه مطلب متن كامل به چاپ رسيده را بخوانيد:

من از طرف جامعه زرتشتيان كشور از آقاي دكتر مهدي محقق، آقاي دكتر محمد رضا نصيري و كليه همكاران ايشان كه اين مراسم بزرگداشت را برپا كرده اند، سپاسگزارم.

در ميان آرامگاه قصر فيروزه مقبره اي بزرگتر از همه است. از همان روزگار كودكي كه به آنجا مي رفتيم، اين بناي سنگي وهم انگيز حواس مرا پرت مي كرد. وقتي مي خواستم بدانم كه چرا اين مقبره بزرگتر از بقيه است، گفتند ارباب كيخسرو.

با وجود شرح و تفصيلات بسياري كه درباره ارباب رواج داشت و شادروان پدرم از او نقل مي كرد، فقط بعدها بود كه توانستم گوشه اي از اهميت وجود ارباب كيخسرو را براي جامعه زرتشتيان درك كنم. او براي ما از چندين جهت بزرگ، راهگشا و راهنما است. فقط يكي از كارهاي آن بزرگوار خريدن و وقف كردن قطعه زمين بزرگي است كه آرامگاه قصر فيروزه را در آن ساخته اند.

درايت و تيزبيني و قدرت عمل ارباب كيخسرو سرآغاز شكل گيري بسياري از بنيادهاي كنوني جامعه زرتشتيان ايران بوده است. قصر فيروزه هم يكي از آنها به شمار مي رود. هنگامي كه ارباب نام قصر فيروره را شنيد، سخت به هيجان آمد.

قصر فيروزه نام يكي از قصرهاي ناصرالدين شاه در شكارگاه سلطنتي است. تصادفا فيروزه هم نام مادر ارباب كيخسرو و هم نام همسر عزيز اوست كه در جواني او را از دست داده بود. البته اين سنت كه نام زن نامور و گرانمايه اي را بر آرامگاه بگذارند، در جامعه زرتشتيان ايران سابقه داشته است. گلستان بانو دختر ايزديار كرماني كه در سال 234 يزدگردي درگذشت، در هندوستان مي زيست و به پاس خدمات و اقدامات ثمربخشي كه كرد، نامش را بر چندين دخمه و دادگاه نهادند. امروز وقتي در جامعه زرتشتي مي گويند قصر، يعني قصرفيروزه و يعني آرامگاه و قبرستان. اين شيوه ناميدن فقط يكي از بسيار تاثيري است كه اين مرد توانمند، دلسوز و پيشگام از خود به يادگار نهاده است.

بخشي از خدمات وي به جامعه بزرگ ايران باز مي گردد اما د رجامعه زرتشتيان معاصر ايران نقش آن شادروان متفاوت است چندانكه تاريخ اجتماعي جامعه زرتشتي را از چندين جهت مي بايد به دو دوران پيش از ارباب كيخسرو و پس از ارباب كيخسرو تقسيم كرد. اقدامات هوشمندانه او را مي توان برشمرد، بناهاي آبادي را كه از هيچ و پوچ با دست خالي و اغلب دست تنها ساخته است، مي توان به چشم ديد. برخي از اين بناها از آن لون و گونه است كه فردوسي مي گويد كه: بناهاي آباد گردد خراب.

و از آن جمله عمارت عظيم و سنگي آرامگاه خود فردوسي است. اما بناهاي ديگري را كه ارباب كيخسرو ساخته است از سنگ و گل نيست. اينها مباني فرهنگي و اجتماعي متعددي است كه به دست او ساخته شده است. من از تاثير الفاظ خردمندانه و روشن بينانه او در قانونگذاري كشوري، بنيانگذاري هاي انجمن هاي رسمي و چيزهايي از اين دست حرفي نمي زنم. به حساس ترين اقدام او مي رسم كه موثر افتاده است، يعني تغيير رسم دخمه گذاري جسد درگذشتگان و تعديل آن به رسم خاكسپاري.

من شخصا هيچگونه رجحاني بر اين دو شيوه رفتار آييني با جسد مرده نمي بينم و گمان مي كنم كه عادت زمانه و جامعه است كه يكي را بر ديگري برتري و رجحان مي نهد آما آنكه شاهكار بزرگ ارباب كيخسرو است، قدرت او در غلبه بر سنتي است كه بخشي از مجموعه عظيم و نفوذ ناپذير عقايد و آداب و رسوم كهنه بوده است. ارباب كيخسرو با نفوذ كردن در اين مجموعه فشرده از تشريفات درهم پيچيده و توده هاي سخت، امكان بازيابي و بازخواني آموزه هاي اصلي و پيام آسماني اشوزرتشت را فراهم آورد.

به بيان ديگر تيزهوشي و روشن بيني وي راه را بر روشن شدن پيام اشوزرتشت گشود. به پيروي ايشان بود كه با گذشت ساليان، خرد و منطق بر آداب و تشريفات ديني در بينش اجتماعي زرتشتيان غلبه كرد و احكام كهن پيشينيان در ترازوي نقد و نظر قرار گرفته است. قدرتي در كلام ارباب كيخسرو بوده است كه ارثيه خاندان اوست. من اين قدرت و توان را در سركار خانم فرنگيس يگانگي ديده ام. من با اين بانوي فرهيخته سالها كار كرده ام و زيردست ايشان و در حمايت ايشان بوده ام. تشخيص و تميز درست، بيان استوار و روشن همراه با دلسوزي و مداومت در عمل، حضور فرنگيس خانم را همواره متمايز مي كرد. وي هميشه مي گفت: راه پدرم اين بود و ارباب كيخسرو نيز نوشته است دخترم فرنگيس كه از او راضي ام.

فرنگيس شاهرخ كه رضاي پدر پشتيبان اوست، خدمتي به ايران كرده كه نسبت به خدمات او به جامعه زرتشتيان در كنار ديگر كارهايش افزون است.فرنگيس خانم صنايع دستي ايران را جان بخشيد، گرچه قدر كارهاي او را ندانستيم ولي آنچه مسلم است با زحمتي كه كارشناسان خبره و زحمتكش او كشيده بودند، صنايع دستي ايران وام بسيار بزرگي به او دارد.

اين شجره نامه اين خاندان تا بهرام گور ساساني بازمانده است اما منظورم اين نيست دور و دراز نيست بلكه منظور من نياكان ارباب كيخسرو تا آغاز سلطنت قاجاري است كه اطلاعات بيشتري درباره آنها در دست است.

ما از ملا گشتايب بهمن كرماني خبر داريم كه منجم و پيشگو بود. ملا گشتاسب پيروزي خاندان قاجار را در جنگ با لطفعلي خان زند پيش بيني كرد و به پاداش اين مژده پيروزي و به پاس هنر و علم خود در اخترشناسي و طالع بيني به دربار آقا محمدخان راه يافت. در اين دربار وي همواره به شفاعت و ياري مظلومان مي پرداخت. افزون بر اين، آقامحمدخان قاجار به پاس خاطر ملا گشتاسب زرتشتيان كرمان را از مجازات كورشدن معاف كرد.

ملاگشتاسب تا اوايل سلطنت فتحعلي شاه زندگاني كرد. پسر بزرگ وي ملا اسكندر و نيز فرزندان او همه منجم و ستاره شناس و نيز عارف مسلك بودند. از ملا بهروز پسر اسكندر و عموي ارباب كيخسرو يك نسخه خرده اوستا مورخ 1226 يزدگري باقي مانده است. نگارش اين كتاب به دست كسي جز موبدان گواهي مي دهد كه بهدينان ديگر هم در دانش و نگارش اوستا سهيم بوده اند.

اين كتاب را ارباب جمشيد سروشيان در كتابخانه خود نگهداري مي كرد و بعدها ميراث فرهنگي آن را به چاپ رسانيد. پسر ديگر ملاشاهرخ پدر ارباب كيخسرو بود. پسر ديگر اسكندر، افلاطون بود كه انگليسي و گجراتي را خوب مي دانست. او كتابي درباره ي نياي خود ملاگشتاسب و حوادثي كه در دربار قاجاريه بر او گذشته، نوشته است. افلاطون كتاب ديگري نيز به نام اقبال ناصري تاليف كرده كه براي تدريس به نوآموزان است.

درباره زندگي ارباب كيخسرو خدمات، شجاعت، خيرخواهي، وطن دوستي و جانفشاني او در راه خير جامعه ايراني و هم كيشان زرتشتي سخن بسيار است. در اينجا فقط به قدرت كلام او مي خواهم اشاره كنم كه نعمتي بزرگ از طرف ايزدان است. اين نعمتي است كه از دوران هند و اروپايي ها عزيز و گرامي بوده و در ادبيات يونان و ايران از آن سخن رفته است.

در اين زمينه بخوانيد:
گزارش تصويري از آيين يادبود ارباب كيخسرو شاهرخ
تصاوير بزرگداشت ارباب كيخسرو شاهرخ در كتابخانه مجلس
يادي از ارباب كيخسرو شاهرخ، بزرگ مرد ايران زمين
ارباب کیخسرو شاهرخ